Abakus płyta stanowiąca najwyższą część głowicy kolumny antycznej. W porządku doryckim i toskańskim płyta była kwadratowa i oparta na echinusie, a w jońskim i korynckim miała kształt prostokątny o zdobionych i zaokrąglonych krawędziach. Na abakusie spoczywa najniższa część belkowania - architraw
Adyton najświętsze miejsce starożytnej świątyni, gaju lub groty, ukryte lub stanowiące część celli, przeznaczone wyłącznie dla kapłanów. Zazwyczaj znajdował się w nim kultowy posąg bóstwa, najświętsze przedmioty, a czasami było miejscem wyroczni. W delfickiej świątyni Apollina w miejscu tym znajdował się omfalos, złoty posąg bóstwa, święty laur, grobowiec Dionizosa i ustawiony nad wieszczą szczeliną trójnóg, na którym zasiadała Pytia
Aedicula w starożytności kapliczka zwieńczona frontonem, opartym na kolumnach, pilastrach lub antach, służąca do ustawienia posągu; model budynku o charakterze wotywnym, w średniowieczu i szt. nowożytnej miniaturka budowli trzymana przez fundatora; motyw dekoracyjny; jako sterczyny w renesansowych attykach
Agora plac w starożytnej Grecji służacy celom politycznym, administracyjnym, religijnym, handlowym. Znajdowały się na niej budowle świecki, ołtarze. Rzymskim odpowiednikiem agory jest forum
Akant roślina, której liście naśladowano w architekturze jako motyw dekoracyjny. Jako ornament pojawia się w głowicach kolumn, szczególnie porządku korynckiego, stosowany również w renesansie i baroku, w romanizmie (znacznie stylizowana forma)
Akroterion dekoracyjny element architektoniczny w kształcie palmety, liści i wolut, rzadko z figurami, wieńczący wierzchołek i skraje frontonu świątyni antycznej.
Amfilada układ amfiladowy- układ pomieszczeń połączonych wejściami, umieszczonymi na jednej osi. Najczęściej stosowany w pałacach począwszy od dojrzałego renesansu, szczególnie charakterystyczny dla barokowych i klasycystycznych wnętrz reprezentacyjnych. W XIX i XX w. amfiladowy układ spotykany jest w wielu mieszkaniach kamienic miejskich
Apsyda (absyda) głównie w arch. sakralnej pomieszczenie w kształcie półkolistym , trójlistnym, podkowiastym lub trapezoidalnym zamykające prezbiterium, nawę lub ramiona transeptu. Występuje od starożytnego Rzymu, poprzez średniowiecze (trójlistne (romanizm), bardzo rozbudowane, szczególnie w arch. gotyckiej-wieloboczne zamknięcie chóru) do renesansu.
Arabeska motyw zdobniczy w formie stylizowanej wici roślinnej, zwykle w układzie symetrycznym, wywodzi się ze starożytnośc (Grecja, Rzym) występuje głównie w sztuce islamu i renesansie.
Architraw najniższa część belkowania podtrzymująca belki stropowe, spoczywająca na kolumnie lub innej podporze. Występuje we wszystkich starozytnych porządkach architektonicznych, a także w późniejszych stylach. Porządek dorycki:gładki, joński:3 poziome listwy wysuwające sie do przodu, koryncki:profilowane listwy
Archiwolta dekorowane czoło arkady pokrywające krzywiznę łuku konstrukcyjnego, rzeźbione ciągiem w klińcach łuku lub dopiero w materiale narzutowym. Występuje na łukach arkady drzwi, okien i innych otworach prawie we wszystkich okresach. Najbardziej okazałymi są zwielokrotnione, uskokowe łuki konstrukcyjne romańskich i gotyckich portali.
Arkada element architektoniczny zbudowany z dwóch podpór(filar- filar, kolumna-kolumna, filar kolumna (naprzemiennie)) zamkniętych górą łukiem. Jeżeli podpory zamknięte są prosto- nie jest to arkada. Ślepa arkada- to blenda(wnęka) zamknięta od tyłu prosta ściana. Fryz arkadkowy- fryz w postaci płaskorzeźbionych arkadek.
Baptysterium samodzielna budowla centralna wznoszona w sztuce wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej po zachodniej stronie kościoła zawierająca wewnątrz piscynę- misą chrzcielną. W późniejszym czasie całą budowlę zastąpiono chcrzecielnicę ustawioną wewnątrz kościoła.
Barbakan (rondel) część obwarowań miejskich w formie okrągłej baszty z dziedzińcem, wysunięta przed linię murów i połączona z nim mostem lub szyją bramną (osłoniętym przejściem „tunelem”). Rozwiązanie takie pozwalało na obronę przed murem poprzez atak boczny. Stosowany w średniowieczu. W Polsce najbardziej znany zachowany jest barbakan w Krakowie i Warszawie.
Blenda płytka wnęka w murze w formie okna lub arkad stosowana w celach dekoracyjnych, zwykle otynkowana i malowana (rysunek maswerku). Błędnie rozpoznawana jako zamurowany, istniejący wcześniej otwór. Blendy najczęściej występowały w architekturze gotyckiej (fasada). Zobacz też inne gotyckie elementy i detale architektoniczne.
Bukranion dekoracyjny motyw, najczęściej płaskorzeźbiony, przedstawiający czaszkę byka. Czaszki połączone ze sobą roślinno-owocowymi girlandami zawieszonymi najczęściej na rogach czaszek, tworzą całe fryzy. Motyw pojawił się w starożytnym Rzymie i oprócz fryzów występował także na metopach. Później przejęty przez renesans i klasycyzm. Wykorzystywany jako symbol-zwierzę ofiarne. więcej ornamentów
Chór inaczej mówiąc prezbiterium, w odróżnieniu do chóru śpiewaczego. To wyznaczona przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa. W niej znajduje sie ołtarz, tabernakulum, stalle, i potrzebne wyposarzenie służące do sprawowania obrzędów liturgicznych. Zazwyczaj, od korpusu nawowego wyróżnia się stopniem podwyższenia, balustradką i tęczą. W bryle zewnętrznej wyróżnia je zwężenie w porównaniu do korpusu naw i wieloboczne, absydialne lub proste zaończenie. prezbiterium w średniowieczu było orientowane (skierowane na wschód), oddzielone od świeckiej części kościoła tzw. przegroda chórową. W niektórych kościołach romańskich w westwerku znajduje się drugie prezbiterium- tzn założenie dwuchórowe (chór od wschodu i zachodu).
Churrigueryzm hiszpański styl architektoniczny, który powstał pod koniec XVII wieku (barok),cechował się znacznym nagromadzeniem dekoracji zarówno architektonicznych, rzeźbiarskich i malarskich, które przesłaniały układ konstrukcyjny budowli. Łączył ze sobą detale włoskie, niderlandzkie i motywy meksykańskie tworząc często zawiły wzór roślinny w postaci splątanych ornamentów umieszczanych na płaszczyznach ścian, kwiatonów, festonów, w połączeniu z łamanymi gzymsami, spiralnymi kolumnami itp. Stosowany głównie do dekoracji wnętrz i portali.Nazwa pochodzi od jego twórcy-Jose Benito de Churriguera.
Cokół konstrukcyjny lub dekoracyjny element architektoniczny stanowiący podstawę budowli, kolumny, filaru lub nawet portalu, zwykle wyodrębniony fakturą lub innym materiałem i wysunięty przed lico muru. Występował już w architekturze rzymskiej, a w czasach nowożytnych stosowany powszechnie. Może stanowić nawet całą pierwszą naziemna kondygnację-przyziemie cokołowe.
Cyborium architektoniczna obudowa w postaci baldachimu na kolumnach lub słupach wznoszona nad ołtarzem, grobem świętego lub relikwiami. najsłynniejsze cyborium znajduje się w bazylice watykańskiej nad grobem św. Piotra- głównym ołtarzem. Nazwa ta odnosi się również do tabernakulum
Empora w kosciołach galeria umieszczona w nawach bocznych, obejściu, ramionach transeptu, chórze muzycznym, której celem jest powiększenie przestrzeni dla wiernych. Wsparta na kolumnach lub filarkach i otwarta do wnętrza światyni arkadami. Przykryta stropem lub sklepiona. Empory moga byc równiez kilkukondygnacyjne, zwłaszcza w kościołach protestanckich i przeznaczone wyłącznie dla kobiet lub mężczyzn.Empory stosowano najczęściej we wczesnym średniowieczu, potem w baroku. Moga pojawiać sie w budownictwie świeckim.
Epitafium ozdobna tablica upamiętniająca zmarłego, z napisami, inskrypcjami, często chwalebnymi, wmurowywana w ściany lub filary kościołów. Od tablicy nagrobnej różni sie swoją wyszukaną formą i dekoracją,i zawiera rzeźby, płaskorzeźby, obrazy malarskie, symbole, alegorie, może być drewniana lub kamienna.
Fasada główna elewacja budynku wyróżniająca się spośród innych zwykle bogatszą dekoracją rzeźbiarską lub innymi elementami architektonicznymi- portyk, kolumny. Spełnią funkcję reprezentacyjną, w której znajduje się główne wejście. Mogę istnieć dwie fasady-budynek narożnikowy, lub więcej-wolnostojący, może być również przypadek, w którym żadna elewacja nie jest fasadą np. Villa Rotonda. W ciągu kamienic fasady poszczególnych budynków stykają się ze sobą.
Glorietta samodzielna budowla ogrodowa lub parkowa, najczęściej na wzgórzu. Wykonana w formie małego, otwartego pawilonu z kolumnami, arkadami.
glorietta w parku pałacu Schönbrun w Wiedniu
Groteska czytaj: ornamenty i dekoracja renesansowa
Gomółka okrągła, mała szybka o koncentrycznych sojach i zgrubieniu po środku, stosowana do szklenia w ołowiu szyb. Stosowana od średniowiecza (wówczas nie było tzw. wielkiej szyby, tylko małe szybki), w późniejszych czasach gomółki stosowano w celach dekoracyjnych, w witrażownictwie np. secesja.
Gurt płaski pas sklepienny występujący w sklepieniu kolebkowym, krzyżowym i krzyżowo-żebrowym. Gurt jest wykonany z cegły lub kamienia, wsparty z obu stron na podporach sklepienia. Mogą być dwukolorowe, malowane w pasy lub wykonane z dwóch rodzajów materiału. W architekturze nowożytnej częściej pełni rolę dekoracyjną, w postaci pasów wyrobionych w gipsie lub tynku i pokrytych malowidłami
Kokosznik dekoracyjny rzędowy szczyt w drewnianej i kamiennej architekturze rosyjskiej (budownictwo cerkiewne) w kształcie łuku koszowego, cebulastego lub półkolistego. Był umieszczany w kilku rzędach u nasady kopuł, hełmów iglicowych i wież. Popularny w XVI-XVII wieku
Krenelaż-blanki element w kształcie prostokątnych zębów, z prześwitami wieńczący mury obronne, baszty, bramy, zamki itp.,stosowany w architekturze obronnej. Dzięki blankom strzelający w czasie działań zbrojnych mógł sie ukryć za jednym z zębów.
Kwadryga dwukołowy pojazd zaprzężony w cztery konie stojące w jednej linii. Stosowany podczas wyścigów w starozytnym Rzymie lub jako wóz pogrzebowy w starożytnej Grecji. Stosowany jako motyw dekoracujny na szczytach budowli w klasycyzmie, np. na gmachu Teatru Wielkiego w Warszawie.
Kwiaton element dekoracyjny w kształcie kwiatów lub liści rozłożonych w jednej lub kilku kondygnacjach, charakterystyczny dla architektury gotyckiej, w której był zwieńczeniem pinakli, wimperg lub wieżyczek.więcej gotyckich detali
Maswerk element dekoracyjny w architekturze gotyckiej stosowany do wypełniania otworów okiennych i rozet (wypełnione witrażem), wimperg, balustrad i innych elementów architektonicznych. Maswerk był mniej lub bardziej bogaty w poszczególnych okresach (np. gotyk wczesny, płomienisty)
Narteks (pronaos) w architekturze wczesnochrześcijańskiej (bazyliki) i bizantyńskiej oraz bardzo wczesnego średniowiecza przedsionek naw, w formie prostokątnej lub owalnej krytej przybudówki. Czasami dzielił się na dwie części: dla wiernych i katechumenów. W architekturze średniowiecza narteks zastąpiła kruchta.
Ornament (z łac. ornare - zaopatrzyć, ozdabiać) motyw lub zespół motywów służących do ozdabiania, a także środek czasami służący do przekazywania treści religijnych (ikonografia obrzędowa, mitologiczna) i ogólnokulturowych. Występuje w architekturze, malarstwie i innych sztukach plastycznych. Może pokrywać całą powierzchnię zdobionego przedmiotu lub tylko niektóre partie, występować pasowo (np. rytmicznie) lub w określonym polu, może również podkreślać kształt przedmiotu lub nawet zacierać jego granice. Motyw ornamentowy powstaje często w wyniku przestylizowania określonego kształtu czy przedmiotu, który traci wówczas swój realistyczny charakter. Ornamenty dzieli się na geometryczne (np. sztuka prehistoryczna), abstrakcyjne, organiczne(roślinne, zwierzęce, antropomorficzne) i kaligraficzne (np. hieroglify lub arabskie pismo). Zobacz ornamenty w poszczególnych epokach. Przegląd ornamentów
Palatium w łacinie oznacza pałac lub zespól pałaców cesarskich znajdujących się na rzymskim palatynie. W okresie merowińskim i karolińskim używano tego wyrazu na określenie budynku reprezentacyjno-mieszkalnego w zespole dworskim. Później z romańskich języków wprowadzono słowo palas na określenie przeważnie znamienitszych budowli mieszkalnych wyższej rangi. Palatium w literaturze polskiej występuje jako określenie pałacu z okresu przedromańskiego i romańskiego, nie określa natomiast całego założenia dworskiego.
Zachowały się fragmenty kliku tego typu budowli: palatium w Gieczu, w Ostrowie Lednickim, Przemyślu, na Wawelu, w Poznaniu
Pastoforia dwa małe pomieszczenia przylegające do boków apsydy i stanowiące przedłużenie naw bocznych występujące w kościołach wczesnochrześcijańskich. Pełniły funkcje współczesnej zakrystii- prothesis- przygotowywanie przedmiotów do liturgii, diakonikon-do przechowywania szat i naczyń liturgicznych.
Pinakiel-fiala gotycki element dekoracyjny w formie sterczyny wieńczącej przypory, narożniki wież, wieżyczek, portale i wimpergi. Zwykle wykonany z kamienia, o czworobocznym, wydłużonym kształcie ze szpicem lub kwiatonem na szczycie i żabkami po bokach.więcej gotyckich elementów
Portyk zewnętrzna, wysunięta do przodu część budynku otwarta z jednej lub dwóch, trzech stron kolumnadą lub filarami, przechodzącymi zwykle przez dwie kondygnacje i zwieńczona frontonem. Zwykle stanowi ozdobę głównego wejścia. Zapoczątkowany w architekturze starożytnej, później naśladowany w renesansie i historyzujących stylach, w budowlach świeckich i sakralnych.Portyk cofnięty w stosunku do lica ścianynazywany jest portykiem wgłębym.
Portyk wgłębny. Pałac Królikarnia w Warszawie, klasycyzm.
Przypora system przyporowy rodzaj konstrukcji, która rozwinęła się w gotyku i umożliwiła wykonywanie sklepień o dużych rozpiętościach i na znacznych wysokościach. Konstrukcja składa się z łęków i filarów przyporowych (wież sił) zakończonych sterczynami(fialami). Ciężar sklepień rozłożony jest: na filary wewnętrzne za pośrednictwem służek i na zewnętrzne przypory w postaci filarów przyporowych lub skarp za pośrednictwem łęków (łuków) umieszczonych nad dachami naw bocznych lub ukrytymi na poddaszu. Po zastosowaniu tego systemu konstrukcje budynków kościelnych można było budować znacznie wyższe i smuklejsze. Mury nawy głównej nie były tak mocno obciążone. Umieszczono w nich duże okna wypełnione witrażami. Konstrukcja sprawia wrażenie lżejszej, ażurowej.
Odmianą systemu przyporowego jest uproszczony system stosowany w tzw. gotyku nadwiślańskim. Jest to konstrukcja filarowo – skarpowa, w której mury nawy głównej są opięte skarpami przechodzącymi przez dach nawy bocznej i łączące się z filarami.
Po raz pierwszy system przyporowy zastosowano we Francji w XII wieku, w opactwie St-Denis pod Paryżem podczas przebudowy katedry przeprowadzonej w latach 1140 – 1144 według projektu opata Sugera. Ideą Sugera było stworzenie ziemskiego odpowiednika Niebieskiej Jerozolimy.
Pylon gr. pylon-brama - pylony wysokie wieże o trapezoidalnym kształcie występujące po bokach wejścia do świątyni w starożytnym Egipcie. Zdobione były reliefami i inskrypcjami. Wewnątrz mogły znajdować się pomieszczenia lub schody prowadzące na taras rozpięty między dwoma pylonami.
Rzygacz ozdobne zakończenie rynny w kształcie maszkaronów, smoków, fantazyjnych stworów lub postaci ludzkich, wystające poza lico ściany. Początkowo kamienne, później blaszane. Bardzo popularne w gotyku, szczególnie w katedrach, ale także w budownictwie świeckim. Stosowane również w renesansie. Rozprzestrzenione z Francji na teren całej Europy. więcej gotyckich detali
Służka pionowy, cienki element występujący w architekturze gotyku, wykonany z cegły lub kamienia o przekroju wałka lub półwałka, przywierający do filaru i przenoszący obciążenie z żeber sklepienia krzyżowo – żebrowego. Nierzadko można spotkać całe wiązki służek zespolone z filarem.
Sygnaturka Sygnaturka malutka wieżyczka umieszczona na skrzyżowaniu naw (głównej i transeptu) lub nad prezbiterium w kościołach bez transeptu. Zwykle znajduje się w niej najmniejszy dzwon kościoła lub po prostu pełni funkcję ozdobną. Sygnaturki stosowano głównie w średniowieczu.
Tolos grobowiec na planie koła przykryty pozorną kopuła, grobowiec w kształcie ula lub w późniejszym czasie budowle z naosem otoczonym kolumnadą. Tolosy są charakterystycznymi budowlami okresu minojskiego i mykeńskiego, szczególnie na terenach Krety, Grecji i Italii. Najsłynniejszym tolosem jest częściowo zachowany Grób Agamemnona(Atreusza) niedaleko Myken.
Tralka dekoracyjny, pionowy element balustrady ustawiony na bazie i dźwigająvy poręcz, złożony z jednej lub dwóch gruszkowatych członów. W każdej epoce tralki miały odrębny charakter. W klasycyzmieprzekształciły się w płaskie, nawet ażurowe deseczki.
Westwerk zachodnia, rozbudowana część bazyliki wczesnoromańskiej- architektura karolińska, najczęściej na planie prostokąta lub kwadratu, w której znajdował się drugi chór. Wywodzi się z karolińskiego typu zachodniego transeptuz emporami.W bryle zewnętrznej westwerk posiadał dwie wierze flankujące główny portal. Kondygnacja przyziemia stanowiła przedsionek kościoła, tam odbywały się m.in chrzty.Piętro bylo kościołem parafialnym, otwarte emporami do wnętrza naw,na emporze zasiadał cesarz, by stamtąd uczestniczyć w nabożeństwie. Westwerk posiadał ołtarz najczęściej pod wezwaniem św. Michała Archanioła-walczcego ze złem.
Wimperga trójkątny szczyt dekoracyjny stanowiący zwieńczenie portali, okien lub blend. Wnętrze wimpergi wypełnione jest maswerkiem, na zewnątrz natomiast znajdujemy czołganki, pinakle a szczyt może być zwieńczony kwiatonem. Wimpergi są charakterystycznym elementem sztuki gotyckiej, zapoczatkowane w XIII wieku; najbardziej dekoracyjne formy -gotyk dojrzały (XV w.)
Wykusz to nadwieszona, wielokątna dobudówka na zewnętrznej ścianie budynku lub narożna. Powiększa wnętrze do którego należy i posiada okna. Może być tylko na jednej kondygnacji lub przechodzić przez wszystkie, kryta własnym dachem. Znana od średniowiecza, a spopularyzowana w architekturze mieszczańskiej od renesansu i stosowana do czasów współczesnych.
część rysunków pochodzi z http://etc.usf.edu/clipart